Hoe we vergeten zijn hoe de natuur er vroeger uitzag

In zijn boek Natuuramnesie beschrijft Marc Argeloo de beperkingen van het collectieve geheugen wat betreft de toestand van de natuur. Weinigen hebben nog een levendig beeld van de aanblik van de Bommelerwaard voor de ruilverkavelingen. Vrijwel niemand heeft nog herinneringen aan het landschap van voor de oorlog, laat staan van langer geleden. Iedere generatie heeft een nieuw referentiepunt voor wat veel of weinig vogels, bloemen of insecten zijn.

Vaak worden anekdotisch de insecten aangehaald die zich na een tijdje rijden op de nummerplaat en de voorruit van een auto verzamelden. Mensen die wat ouder zijn herinneren zich nog hoe vele vliegjes van de voorkant van de auto moesten geschrobd bij een schoonmaakbeurt, waar ze misschien als kind bij hielpen. Jongere mensen hebben die herinnering niet. Zij hebben een andere voorstelling van wat een ‘normale’ hoeveelheid insecten is. Veranderingen zijn er natuurlijk niet alleen bij insecten, maar over de hele linie. Doordat de natuur achteruit gaat, wordt de norm sluipenderwijs verlaagd. Dit effect wordt shifting baseline syndrome genoemd.

De lezing behandelt het thema in de context van onze eigen leefomgeving: de Bommelerwaard, het rivierengebied. De kwestie van het gebrekkige natuurhistorische bewustzijn roept de vraag op hoe we verantwoord doelen kunnen stellen voor het landschap en de natuur van de toekomst.

Over het boek Natuuramnesie

Marc Argeloo is van jongs af aan geboeid door vogels. Vanaf een jaar of acht werd hij een
fanatieke vogelaar, en naarmate hij ouder werd kwam daar een interesse in de rol van vogels
in verschillende culturen bij. Vogels van Indonesië, met name de maleo van Sulawesi en
paradijsvogels van Papua, spelen daarin een hoofdrol. De relatie tussen ‘mens en vogel’ door
de eeuwen heen werd daarin steeds meer een studie-onderwerp. Dat zette hem ook op het
spoor van het shifting baseline syndrome, zoals in 1995 door de Frans-Canadese visbioloog
Daniel Pauly geïntroduceerd. Pauly stelde dat wetenschappers de staat van de natuur zoals
zij die op dat moment waarnemen als referentie beschouwen om verandering aan af te
meten. Volgende generaties wetenschappers doen hetzelfde en tussentijdse veranderingen
in de staat van de natuur, in het geval van Pauly visbestanden, worden daarmee niet
vastgelegd. Er is sprake van een ‘onzichtbare’ verandering (veelal achteruitgang), een
verschuiving van ons referentiebeeld over de staat van de natuur dat op zijn beurt de basis
vormt van ons gebrekkige natuurhistorische bewustzijn. Dat gegeven vormde voor Marc
Argeloo de aanleiding om daarover een boek, en proefschrift, te schrijven waarin hij zijn
natuurervaringen als kind, als onderzoeker in Indonesië en zijn belangstelling voor
natuurhistorie in de context van Pauly’s shifting baseline syndrome analyseert.

Natuuramnesie werd daarvan de titel en het boek bleek een eye-opener voor zowel
natuurexperts, -liefhebbers en -leken. De rijkdom van de natuur bleek ongekend, én uit ons
collectieve bewustzijn verdwenen. Uitstervingen van diersoorten zijn een rode draad in het
verhaal. Daar is voor gekozen om verandering in de natuur zo feitelijk mogelijk zichtbaar te
maken. Immers, je bestaat als levende soort, of niet (uitgestorven). Het gevolg daarvan is dat
natuurbeschermingsorganisaties, en de maatschappij in algemene zin, de ambitie om natuur
te beschermen en herstellen flink op moet schroeven om, onder andere, deze trend te
doorbreken. Het boek ‘schudt wakker’, kreeg zeer positieve recensies, leidde tot tientallen
lezingen, werd genomineerd voor Beste Natuurboek 2024, en heeft onder andere geleid tot
het vak Memory and the Environment aan Universiteit Leiden, een onderzoeksproject bij
Naturalis en een adviesrol aan de Reinwardt Academie (Hogeschool van Amsterdam,
erfgoed). In zijn lezing gaat Marc in op de achtergrond bij het idee om het boek te schrijven,
voorbeelden van het shifting baseline syndrome, en hoe we de trend van uitstervingen met
deze kennis kunnen helpen doorbreken.

 

Datum lezing: 7 oktober 2025
Tijd: 20:00u (inloop vanaf 19:45)
Locatie: Gasthuiskapel, Gasthuisstraat 34 Zaltbommel

 



auteur Marc Argeloo (werkbezoek Sulawesi, 2023)