Terugblik teljaar 2023-2024

: Gepubliceerd: 08 november 2024

Winter 2023-2024 - kilometerhokken

In het tweede wintertelseizoen zijn 90 kilometerhokken onderzocht, inclusief 'halve hokken' op de grens van het gebied. Voor al deze hokken is een telling gedaan van 1u tussen 1-12-2023 en 15-1-2024, en een telling van 1u tussen 16-1-2024 en 28-2-2024.

De top 10 van aantal waarnemingen LiveAtlas, winterseizoen 2023-2024:

In het eerste winterseizoen waren er 65 hokken geteld. In beide seizoenen samen zijn er 120 soorten vogels waargenomen, waarvan de top 3 qua aantal vogels wordt gevormd door Kolgans, Spreeuw en Grauwe Gans.

De kilometerhoktellingen zorgen ervoor dat de hele Bommelerwaard op gedetailleerde schaal is onderzocht. Daarnaast zijn er waarnemingen uit andere bronnen beschikbaar, zoals Sovon meetnetten en Waarneming.nl, die na controle ook worden meegenomen in de analyse.

Winter 2023-2024 - Extra telprojecten

Enkele soorten vogels hebben in de winter extra aandacht gekregen. Er is gezocht naar Houtsnippen en Bokjes (ook een soort snip). Hiervoor hebben we onder andere met een warmtebeeldcamera gekeken in bosachtige gebieden zoals de Lieskampen en het Sterrebos bij Nederhemert-Noord. Er zijn echter geen snippen gevonden. We vermoeden dat de Houtsnip vooral in de trektijd in het de Bommelerwaard aanwezig is, hoewel er in het verleden ook wel enkele in het winterseizoen zijn waargenomen.

Verder is er gezocht naar roestplaatsen van Ransuilen. In de zomer van 2023 hebben we 25 plaatsen gevonden waar ransuilen succesvol gebroed hadden. Ransuilen verzamelen zich na het broedseizoen in groepen van enkele tot tientallen vogels. Ook na de inspanning van afgelopen winter hebben we waarschijnlijk nog niet alle plekken in beeld. Aangezien een roestplaats best verstopt kan zijn in bijvoorbeeld een uitbundige tuin, ontoegankelijk voor tellers, zijn we vooral aangewezen op tips.

Veel energie is gestoken in winterse watervogels en roofvogels. Vogels die vaak in grote groepen aanwezig zijn, zoals ganzen, eenden, meeuwen en meerkoeten. Maar ook minder algemene vogels zoals Dodaarsjes, Brilduikers, Grote Gele Kwikstaarten en Blauwe Kiekendieven. Sovon adviseerde om deze groep vogels te onderzoeken, omdat dat een goede aanvulling vormt op de kilometerhoktellingen en beschikbare meetnetgegevens. Voor dit doel hebben we deelgenomen aan de Midwintertelling. Een jaarlijkse landelijke watervogeltelling van Sovon, onderdeel van een internationaal project. De telgebieden in de Bommelerwaard die nog niet onderzocht werden zijn geclaimd door enkele fanatieke tellers en zo is heel het gebied in kaart gebracht voor deze groep vogels. De winter van 2023-2024 was zeer zacht en zeer nat. Er was een lange periode met hoogwater. Veel winterse watervogels, zoals ganzen, die normaal gesproken in de uiterwaarden te verwachten zijn verbleven nu binnendijks.

De winter bracht nog enkele verrassingen. Vanaf het einde van de herfst 2023 verschenen er groepen (Grote) Barmsijzen in de Bommelerwaard. Deze vogelsoort kende een invasie, die hier recent niet eerder vertoond is. Een leuke soort erbij voor in de atlas. Ook de Appelvink werd weer waargenomen, in ieder geval in de Heemtuin in Zaltbommel, die onderhouden wordt door de Natuurwacht Bommelerwaard. In december was een juveniele Roze Spreeuw een aantal dagen aanwezig in een woonwijk in Nieuwaal. Daar zat hij onder andere op de vetbollen in een tuin. Aan het eind van de winter, in maart, was er op twee dagen zeldzaam goede kraanvogeltrek over de Bommelerwaard. Meer dan tweehonderd overvliegende Kraanvogels zijn gezien en gehoord. Een zestal bracht zelfs de nacht aan de grond door in de buurt van Aalst.

Broedseizoen 2024 - kilometerhokken

In het broedseizoen 2024 zijn de laatste kilometerhokken geteld. In alle hokken van de Bommelerwaard is twee keer 1u geteld in het broedseizoen, in 2022, 2023 of 2024.

De top 10 van aantal waarnemingen LiveAtlas, broedseizoen alle jaren:

Grauwe Gans | 7893
Huismus | 6062
Spreeuw | 5728
Houtduif | 4503
Kauw | 3687
Wilde Eend | 3107
Meerkoet | 2682
Zwarte Kraai | 2642
Tjiftjaf | 2351
Merel | 2256

Er zijn waarnemingen van 153 soorten, die echter niet allemaal broedvogel zijn in het gebied (bijv. trekvogels of wintervogels die nog niet zijn vertrokken). Ook voor het broedseizoen geldt dat de waarnemingen van de kilometerhoktellingen in de analyse aangevuld worden met (gecontroleerde) waarnemingen uit andere bronnen.

Punttellingen

In het broedseizoen 2024 zijn voor het eerst ook punttellingen uitgevoerd. Op tientallen telpunten, dezelfde die zijn gehanteerd voor de landelijke vogelatlas uit 2018, zijn in beide telperiodes twee op elkaar aansluitende tellingen van 5 minuten gedaan, waarbij alle waargenomen broedvogels binnen een straal van 500 meter zijn genoteerd. Deze informatie maakt het mogelijk om betere dichtheidsschattingen te doen, en om een betere vergelijking te maken met de landelijke Vogelatlas. De komende winter worden deze tellingen herhaald voor het winterseizoen.

Broedseizoen 2024 - Extra telprojecten

Voor een aantal soorten is in het broedseizoen van 2024 extra aandacht geweest. Voor de Steenuil en de Patrijs is vooral dankbaar gebruik gemaakt van gegevens van de werkgroepen die zich met deze soorten bezighouden. In 2023 is geprobeerd om de broedplaatsen van de Sperwer in beeld te brengen, maar de resultaten vielen tegen door een ongunstige weersomstandigheden en een wat te vroege telperiode (vanwege combinatie met Buizerd en Havik). De Sperwer is in 2024 niet projectmatig aangepakt, omdat de inspanning om alle bossen uit te kammen simpelweg te groot zou zijn, maar men heeft oren en ogen opengehouden en er is zodoende toch meer informatie verzameld. Ook de Boomvalk is niet systematisch onderzocht, maar wel met extra aandacht bekeken. Van de Boomvalk zijn drie territoria gevonden (Lieskampen/Rampert, Boezem van Brakel en Kleiputten Loevestein).

Voor nachtactieve rallen en de Woudaap is deelgenomen aan de door Sovon georganiseerde tellingen in moerasgebieden (Munnikenland, Kil van Hurwenen). In het Munnikenland werden twee baltsende Porseleinhoenen gevonden, met de kenmerkende zweepslag-roep. Er is uit september een waarneming bekend op die plek van een juveniel Porseleinhoen. De Kwartelkoning en de Woudaap zijn helaas niet aangetroffen, evenmin als het Kleinst Waterhoen en het zeer zeldzame en moeilijk waar te nemen Klein Waterhoen. Deze vogels hebben de atlas niet gehaald. De laatste waarneming van een Kwartelkoning is uit 2021 en de laatste waarneming van een Woudaap uit 2020.

Broedseizoen 2024 - Gierzwaluw

Een mooi telproject is uitgevoerd voor de Gierzwaluw. Voor deze vogel hoefde eens geen natuurgebieden te worden bezocht, maar zijn juist alle woonkernen van de Bommelerwaard verkend. Gierzwaluwen zijn in Nederland van eind april tot begin augustus. De tellingen zijn uitgevoerd tussen 10 juni en 15 juli. Gierzwaluwen broeden in huizen, in kieren en onder dakpakken. De plekken zijn soms moeilijk te vinden omdat de oudervogels lang weg kunnen blijven bij het nest en er erg snel en stiekem in en uit kunnen vliegen. In plaats van de exacte nestplaatsen te zoeken is er gekeken naar groepen op 'huishoogte', dus zeer laag, vliegende, gierende Gierzwaluwen. Zo'n groep van enkele tot tientallen vogels is een sterke indicatie voor broedplaatsen in de directe omgeving. Door het aantal waargenomen vogels te delen door een vaste factor 1,5 kan een benadering van het aantal nesten worden bepaald.

Voor de Gierzwaluw zijn met gegevens van het grote telproject 654 territoria berekend. De kleinste populaties vinden we in Kerkwijk en Velddriel, beide 8 territoria. Zaltbommel heeft, niet verrassend, de grootste populatie, 155 territoria. Uit de literatuur is bekend dat de verhouding tussen gierzwaluwterritoria en inwoners een plaats ongeveer 1:100 is (Verkade e.a, 2015). Wij vonden de hoogste ratio in Heerewaarden (1:37) en de laagste ratio in Hedel (1:352). Gemiddeld over de hele Bommelerwaard is de verhouding 1:87, dus 1 gierzwaluwterritorium per 87 inwoners. De correlatie tussen nestplaatsen en bouwjaar van het huis waarin de plek zich bevindt is niet berekend, maar door de nestplaatsen te projecteren op een kaartlaag met bouwjaar per huis is te zien dat er ruwweg een voorkeur blijkt te zijn voor woningen uit de jaren zeventig en tachtig, gevolg door de jaren zestig en negentig. Moderne huizen bieden waarschijnlijk te weinig plekken in de vorm van gaten en kieren. Hier worden soms wel nestkasten geplaatst, om de vogels toch een broedplek te bieden. In een wooncomplex nabij de Gisbert Schairtweg in Zaltbommel wordt hier goed gebruik van gemaakt. Ook in Heerewaarden zijn nestkasten goed bezet door Gierzwaluwen.

Broedseizoen 2024 - Dronetellingen

In 2023 werd voor het eerst met een drone gekeken naar de broedkolonie van reigers en lepelaars in de Kil van Hurwenen, met hulp van dronepiloten van de Capreton. De resultaten waren toen spectaculair. Er werden onder andere tientallen nesten van Lepelaars gevonden en 15 nesten van Grote Zilverreiger.

Dit jaar zijn de tellingen met de drone in de Kil herhaald. Dit leverde 53 nesten van Lepelaar op, 42 nesten van Blauwe Reiger en 19 nesten van Grote Zilverreiger. Voor het eerst is er ook in het westen van de Bommelerwaard onderzoek gedaan met een drone, door Coen van Tuijl. Hij zocht in de Boezem van Brakel naar nesten van de Purperreiger, een soort die daar broedverdacht gedrag vertoonde. Uiteindelijk vond hij een viertal grondnesten, met jongen, van de Purperreiger op kleine afstand van dit gebied. Een nieuwe broedvogel voor de vogelatlas! In de gemengde broedkolonie aan de rand van het Munnikenland werden 20 nesten van Blauwe Reiger, 23 nesten van Lepelaar, 25 nesten van Aalscholver en 2 nesten van Kleine Zilverreiger geteld. Zeer bijzonder was de vondst van 9 nesten van de Koereiger. Deze vogel broedt nog maar kort in Nederland en dit is een grote nieuwe kolonie voor deze soort.

Broedseizoen 2024 - Incidentele waarnemingen

Naar aanleiding van een contact met een fotograaf kwam een broedgeval van een Grote Gele Kwikstaart boven water. Deze vogel blijkt in 2023 te hebben gebroed in het westen van de Lieskampen, getuige een prachtige foto van een oudervogel met een jong.

Er is ook informatie achterhaald over broedende Wespendieven in de Lieskampen in 2019. Sinds dat jaar worden deze bijzondere roofvogels met regelmaat gezien in het gebied, maar het was niet duidelijk of er ook een territorium kon worden vastgesteld. Wespendieven kunnen vele kilometer van hun nest foerageren, dus mogelijk kwamen de vogels van elders. Met de nieuwe informatie, en door de waarnemingen te analyseren, kunnen we aannemen dat er in ieder geval in 2021 en 2023 ook een territorium van de Wespendief is geweest in de Lieskampen. Er zijn na 2019 geen nesten waargenomen, maar die zijn ook buitengewoon moeilijk op te sporen voor deze vogels, en er is niet systematisch naar gezocht.

De Slechtvalken op de fabriek aan de rand van het Munnikenland hebben succesvol gebroed. Drie jonge vrouwtjes zijn geringd. Dit is het enige territorium van de Slechtvalk in de Bommelerwaard.

Van de Zeearend is in de atlasperiode helaas geen territorium vastgesteld.

Het boek

Nu de tellingen ten einde lopen wordt er hard gewerkt aan het boek. Daarin zullen ruim 150 soorten broedvogels en wintervogels worden beschreven, met twee bladzijden per soort, voorzien van foto's en verspreidings- of dichtheidskaartjes.

Bij het schrijven wordt de vogelliteratuur doorzocht om waar mogelijk een vergelijking te maken met de situatie in het verleden. Diverse vogelatlassen en vele online bronnen zijn hiervoor verkend. In de bibliotheek van Sovon is ook een schat aan informatie in de vorm van inventarisatieverslagen op papier aangeboord. De vier schrijvers van het boek zijn druk met het verwerken van alle informatie en het opstellen van de soortbeschrijvingen, aangevuld met achtergrondinformatie over bijvoorbeeld het landschap van de Bommelerwaard.

Een belangrijk boek om specifiek te noemen is 'Vogels van de Grote Rivieren' uit het begin van de jaren zeventig. Deze vogelatlas van het rivierengebied is een unieke bron, waarin gedetailleerd verslag wordt gedaan van het voorkomen van de broedvogels en wintervogels die in het gebied voorkwamen. Dit maakt het mogelijk om veel van onze bevindingen te vergelijk met de situatie van 50 jaar geleden, de tijd dat de Natuurwacht Bommelerwaard werd opgericht. De vogelatlas wordt uitgebracht ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de Natuurwacht in 2025. We willen, als het lukt, het boek in november 2025 presenteren.

De verspreidings- en dichtheidskaarten van de vogels worden gemaakt door Henk Sierdsema van Sovon, een autoriteit op dit gebied. Er is een prettige samenwerking, waarbij de auteurs van de vogelatlas de gelegenheid krijgen om ideeën in te brengen. Voor algemene vogels worden modelkaarten opgesteld, waarbij de gegevens van de waarnemingen via een statistische analyse worden geextrapoleerd over het hele gebied, ook waar tellers niet gelopen hebben. Zo kan een 'heatmap' worden gemaakt met een vlakdekkend kaartbeeld. Voor minder algemene vogels worden bijvoorbeeld stippenkaarten gemaakt, en voor kolonievogels een weergave die daarvoor geschikt is.

Een boek over vogels zou maar saai zijn zonder plaatjes. Gelukkig zijn er veel mensen die hun mooie vogelfoto's ter beschikking willen stellen voor de vogelatlas. We bedanken alle fotografen die ons foto's hebben gegeven. De selectie van de foto's voor de atlas gaat voornamelijk gepaard met het schrijven van de teksten, soort voor soort. Dat vindt de komende maanden plaats. Als we een foto willen gebruiken dan nemen we daarover contact op met de maker. Publicatie gaat altijd met naamsvermelding van de fotograaf.

Laatste ronde wintertellingen

Tussen 1 december 2024 t/m 28 februari 2025 worden de laatste kilometerhoktellingen voor de winter verricht. De tellers ontvangen hierover een bericht. Het zijn nog maar 33 hokken die gedaan moeten worden, en dan kunnen we zeggen dat alle 188 kilometerhokken 4 keer 1 uur geteld zijn!

Op zaterdag 18 januari 2025 vindt weer de Midwintertelling van Sovon plaats, waaraan we ook weer willen deelnemen. Deze telling maakt onderdeel uit van het meetnet Watervogeltellingen. Informatie daarover staat hier op de site van Sovon. Tellers die mee willen helpen kunnen contact met ons opnemen via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..

Tot slot vragen we aandacht voor enkele wintervogels in het bijzonder:

Uilen: Ransuil (roestplaatsen), Steenuil, Kerkuil, Bosuil, Velduil
Patrijs kluchten
Schaarse/zeldzame wintergasten
Akkervogels (leeuweriken, piepers, vinkachtigen, mussen, patrijzen, etc. op akkers)

Geef waarnemingen door via Waarneming.nl of een mail naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..